است ، و ليكن معنى لطف آن جناب ، آن است كه علم و قدرت و حكم او در همه چيز نفوذ كرده ؛ در كوچك و بزرگ آن جارى است ، و ممتنع است كه او را ادراك نمايند ، چنانچه به مردى مىگويى : « لَطُفَ عنّى هذا الامر » ، يعنى : « به فلان امر پى نبردم » . و « لَطُفَ فلان فى مذهبه و قوله » ، يعنى : « كسى به مذهب و اعتقاد و طريقهء فلانى پى نمىتواند برد » . و همين قول تو را خبر مىدهد كه عقل ، در آن ، به جهت دورى از فهم ، چشم فرو خوابانيده و آن را نمىبيند و به آنچه مطلوب است نمىرسد ، و نهايت عمق و لطافت به هم رسانيده كه وهم و خيال ، درك آن نمىتواند نمود . پس همچنين خداى تبارك و تعالى لطافت دارد از آن‌كه او را به حد و اندازهء درك نمايند ، يا او را به وصفى تعريف كنند ، و لطافتى كه ما داريم ، كوچكى و كمى است . پس اسم را جمع نموديم و معنى مختلف است . اما خبير در باب خدا ، به معنى آن است كه چيزى از او پوشيده نباشد ، و از او فوت نشود ، نه به جهت تجربه و اعتبار كه به انديشه و فكر در پى آن رفته باشد ؛ زيرا كه در نزد تجربه و اعتبار دو علم است ( يكى تجربه كه ضرورى و بديهى است و ديگرى ، اعتبارى كه به فكر احتياج دارد ) . و اگر چنانچه تجربه و اعتبار نمىبودند ، چيزى را نمىدانست ؛ زيرا كه هر كه چنين باشد ، جاهل خواهد بود و خداى تبارك و تعالى هميشه به آنچه آفريده ، خبير و آگاه بوده و مىباشد . و خبير از مردمان ، آن است كه بعد از جهل خبير و آگاه شده و متعلم است كه از تعليم و تجربه و امتحان ، چيزى مىآموزد . و اسم را جمع نموديم و معنى ، مختلف است . و اما ظاهر در باب خدا ، نه از اين راه است كه بر بالاى چيزها بر آمده باشد ، به آن‌كه در بالاى آن سوار شده باشد ، يا بر آن نشسته باشد ، يا به اعلا مرتبهء آن بالا رفته باشد ، و ليكن ظهورش به جهت قهر و غلبهء اوست بر همه چيز و قدرتى كه بر آنها دارد ؛ چه همگى مقهور قدرت اويند ، چنانچه مردى مىگويد كه : « ظهرت على اعدائى » ، « يعنى : بر دشمنان خويش غالب شدم » . و « أظهرنى اللَّه على خصمى » ، يعنى : « خدا مرا بر دشمنم غالب گردانيد » ( و لهذا حضرت در بيان معنى اين دو عبارت فرمود كه : اين قائل خبر مىدهد از پيروزى و غلبهء خويش ) . پس همچنين است ظهور خدا بر جميع اشيا . و ظهور خدا را وجهى ديگر است ، و آن اين است كه خدا ، ظاهر و آشكار است براى آن‌كه او را اراده نمايد و چيزى بر او پوشيده و پنهان نيست و تدبير مىفرمايد هر چه را كه آفريده . پس كدام ظاهرى از خداى تبارك و تعالى ظاهرتر و روشن‌تر است ؛ زيرا كه تو در هر جا كه رو آورى ، غير از صنعت او چيزى را